Onderwijs op maat slaat door

Eind augustus publiceerde de Volkskrant een opiniestuk van me over onderwijs. We dreigen in alle aandacht voor maatwerk en gepersonaliseerd leren de school als gemeenschap uit het oog te verliezen. Dat heeft gevolgen voor de school en voor kansengelijkheid. Dat moeten we niet laten gebeuren. Hieronder de tekst van het stuk. De link naar het artikel in de Volkskrant vind je hier.

Een lofzang op de school als gemeenschap.

De school als fabriek. Het is een metafoor die te pas en te onpas gebruikt wordt om de inrichting van ons huidige onderwijs te bekritiseren. De school zou op industriële leest geschoeid zijn en voorrang geven aan efficiëntie en standaardisatie boven betekenisvol leren van de individuele leerling.

Dat het woord ‘plofklas’ door het Genootschap Onze Taal in 2017 tot woord van het jaar werd uitgeroepen hoeft dan ook niet te verbazen. Het is een veelzeggende echo van het protest van scholieren – inmiddels alweer 10 jaar geleden – tegen ‘ophokuren’, toen de overheid de onderwijstijd ging reguleren. Het hedendaagse onderwijs als intensieve ‘mensbouw’. Dat die kritiek een gevoelige snaar raakt verbaast niet. We zijn immers allemaal verschillend en aandacht daarvoor is sinds jaar en dag één van de grootste uitdagingen voor docenten. Tel dat op bij de snel voortschrijdende individualisering van onze samenleving en het pleidooi voor meer maatwerk is begrijpelijk en verklaarbaar. Er is dan ook breed draagvlak voor in het onderwijs, bij de VO-raad en het ministerie.

School als verbindingspunt

Maar dat pleidooi is niet zonder haar eigen problemen. Niet ieder kind is toegerust om zijn eigen leerweg uit te stippelen. Misschien nog fundamenteler is de vraag op welke opvatting over leren en onderwijs de roep om meer individuele onderwijsvormen stoelt. In haar meer extreme varianten wordt die roep geschraagd door een cafetariamodel waarin leerlingen persoonlijke leerdoelen formuleren en daar samen met een coach het (digitale) aanbod bij kiezen. Kunskapsskolan Education (KED, in vertaling Kennisschool), een van oorsprong Zweeds onderwijsconcept, is in Nederland tot op heden het meest succesvolle bedrijf met een dergelijke onderwijsvisie. Inmiddels zijn meer dan 50 scholen in ons land aangesloten bij KED. Dat de topman van KED geen bezwaar had tegen de vergelijking met McDonald’s geeft te denken. Van fabriek naar cafetaria. Veel gezonder wordt het er niet op.

Gelukkig is er meer dan de fabriek of de cafetaria. Wat in alle aandacht voor eigenaarschap van leerlingen, maatwerk en gepersonaliseerd leren ontbreekt is de school als gemeenschap. Door de grote nadruk op persoonlijke ontwikkeling dreigen we het onderwijs als verbindingspunt van gemeenschapsvorming uit het oog te verliezen. De school als gemeenschap komt in het onderwijsdebat alleen in negatieve zin in beeld: als de plek waar alle individuele eigenschappen ondergeschikt worden gemaakt aan de eisen van het onderwijs als fabriek. Of als een belemmering voor de persoonlijke ontwikkeling, een obstakel voor de vrijheid om je eigen leerdoelen te realiseren. Begrijpelijk dus, dat de school als gemeenschap uit het oog is verloren. Maar ook zeer verontrustend omdat de individualisering van ons onderwijs verstrekkende gevolgen heeft.

Toename van kansenongelijkheid

E.D. Hirsch pleit in Why Knowledge Matters (2016) voor onderwijs dat in belangrijke mate rust op een gemeenschappelijk curriculum met een grote nadruk op taalvaardigheid en het leren van publieke conventies. Autonomie en gelijke kansen zijn daarbij leidend. Hirsch onderbouwt zijn betoog voor gemeenschappelijke kennisverwerving met voorbeelden die grote vraagtekens plaatsen bij de zegeningen van geïndividualiseerd onderwijs. In Frankrijk werd eind jaren ’80 afscheid genomen van een sterk gecentraliseerd, kennis-georiënteerd onderwijsmodel. Dat maakte plaats voor een gedecentraliseerd systeem waarin de leerling en zijn onderwijsbehoefte op de eerste plaats kwam. De gevolgen waren verstrekkend. De taalvaardigheid van alle leerlingen daalde in 20 jaar tijd en de grootste daling was bovendien zichtbaar bij kansarme kinderen: de kinderen van arbeiders en werklozen. De kansenongelijkheid nam als gevolg van de invoering van het nieuwe onderwijsstelsel dus fors toe. Het Franse voorbeeld ondersteunt de waarschuwende woorden van de Onderwijsraad en hoogleraar sociologie Herman van de Werfhorst, die stelden dat maatwerk ongelijke kansen mogelijk in de hand werkt.

De school als gemeenschap is toe aan een herwaardering. Wat ons bindt is belangrijk en het verzorgen van een gemeenschappelijke basis voor al onze kinderen kan een belangrijke bijdrage leveren aan grotere kansengelijkheid. Wat daarbij niet helpt is ons denken over de gemeenschap. Een pleidooi voor de school als gemeenschap moet zich ontworstelen aan de spruitjesgeur die er al snel mee wordt geassocieerd. Een andere kijk op het belang van de gemeenschap kan daarbij helpen. Want die is niet alleen nodig als ondergrond en om vast te stellen wat we gemeenschappelijk hebben. Een pleidooi voor de gemeenschap draait vaak om verbondenheid en wat we met elkaar delen.

Dat is niet de enige reden om de school als gemeenschap te herwaarderen. De gemeenschap is immers niet alleen nodig om eenheid te vinden, maar ook om verschil te maken. De gemeenschap is ook dat wat we alleen niet kunnen vinden. Je hebt anderen nodig om te kunnen verschijnen als wie je bent. In al onze ijver om elke leerling onderwijs op maat te bieden, vergeten we weleens dat je niet als individu wordt geboren, maar je eigen persoonlijkheid ontwikkelt als lid van een gemeenschap. Je kunt je dus afvragen of gepersonaliseerd leren wel bijdraagt aan persoonsvorming. Want wie je bent, word je pas samen met anderen.

Advertenties

One thought on “Onderwijs op maat slaat door

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s